Nhiễm sắc thể Y không chỉ xác định giới tính, mà còn là chìa khoá quan trọng cho sức khoẻ nam giới
- OFREZH EDITOR
- 13 thg 11, 2025
- 6 phút đọc
Anh em vốn đã biết NST Y thường có vai trò xác định giới tính ở thai nhi. Tuy nhiên, những nghiên cứu gần đây đã cho thấy tác động lớn hơn của NST này tới sức khoẻ của nam giới với bệnh tim mạch, thoái hoá thần kinh thay thậm chí vô sinh.
Từ lâu, khoa học đã nhận ra rằng nam giới có tuổi thọ trung bình thấp hơn nữ giới ở hầu hết mọi quốc gia. Có rất nhiều giả thuyết được đưa ra: nam giới thường có lối sống mạo hiểm, hút thuốc nhiều hơn, hay tác động bảo vệ của hormone estrogen ở nữ. Tuy nhiên, tới thời điểm hiện tại vẫn chưa có lời giải thích nào hoàn toàn thoả đáng. Nhưng một hướng nghiên cứu mới có tiềm năng lớn giải đáp cho câu hỏi này với giả thuyết sự biến mất dần của nhiễm sắc thể Y (mosaic loss of Y, hay mLOY) trong các tế bào nam giới khi họ già đi có thể là một yếu tố then chốt giải thích cho khoảng cách về sức khỏe và tuổi thọ này.
Vai trò của nhiễm sắc thể Y và cơ chế mất Y
Anh em chắc cũng biết ở cơ thể thường, mỗi tế bào thường có 22 cặp nhiễm sắc thể thường và một cặp nhiễm sắc thể giới tính, với XX cho nữ và XY cho nam. Nhiễm sắc thể Y tuy nhỏ, nó chỉ bằng khoảng một phần ba so với X, nhưng lại giữ vai trò then chốt khi nó là “công tắc” xác định giới tính của phôi thai, đồng thời duy trì chức năng sinh tinh ở nam giới trưởng thành. Tuy chứa ít gen, nhưng Y lại đặc biệt khó nghiên cứu do cấu trúc lặp đi lặp lại phức tạp, khiến hơn một nửa trình tự của nó chỉ mới được giải mã đầy đủ vào năm 2023.
NST X (trái) và Y (phải) ở người
Thế nhưng có một điểm thú vị là từ những năm 1960, các nhà khoa học đã quan sát thấy hiện tượng mất nhiễm sắc thể Y trong một số tế bào nam giới lớn tuổi. Tại thời điểm đó, họ chỉ chỉ coi việc này như một “tác dụng phụ vô hại” của lão hóa. Mãi đến năm 2014, một nghiên cứu dài hạn tại Thụy Điển mới phát hiện rằng, những người mất NST Y ở một phần lớn tế bào máu có tuổi thọ trung bình ngắn hơn 5,5 năm so với những người giữ nguyên Y. Việc mất NST Y xảy ra chủ yếu trong quá trình phân chia tế bào, đặc biệt là các tế bào gốc tạo máu trong tủy xương, vốn là nơi sản xuất hàng tỷ tế bào máu mới mỗi ngày. Theo thời gian, tỷ lệ tế bào mất Y tăng lên đáng kể: từ gần như không đáng kể dưới 50 tuổi, lên đến hơn 40% ở nam giới trên 80 tuổi. Bên cạnh yếu tố tuổi tác, hút thuốc lá, ô nhiễm không khí, tiếp xúc với arsenic và thuốc diệt cỏ glyphosate cũng là những lý do cũng làm tăng nguy cơ mất NST Y.
Tác động sức khỏe của mất Y: bệnh tim mạch, ung thư, thoái hóa thần kinh, suy giảm miễn dịch và vô sinh
Kể từ phát hiện ban đầu, các nghiên cứu liên tiếp đã chỉ ra mối liên hệ giữa mLOY và nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Một nghiên cứu trên hơn 200.000 người từ Biobank của Anh vào năm 2022 cho thấy việc mất NST Y có liên quan đến tăng nguy cơ mắc nhiều loại bệnh tim mạch. Ngoài ra, nam giới mất Y cũng dễ mắc ung thư và Alzheimer hơn với nguy cơ mắc Alzheimer cao gấp 7 lần so với người bình thường.
Cơ chế đằng sau mối liên hệ này đang dần được tiết lộ. Theo giáo sư Jan Dumanski tại Đại học Uppsala, việc mất NST Y sẽ làm thay đổi cách biểu hiện gen trong các tế bào miễn dịch, khiến hệ miễn dịch của nam giới trở nên “mong manh” hơn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng chống lại bệnh tật, mà còn liên quan đến quá trình duy trì sức khỏe tổng thể, bao gồm cả khả năng ngăn chặn ung thư và các bệnh thoái hóa thần kinh.
Việc mất dần NST Y khi lão hoá có thể là nguyên nhân khiến nam giới không sống thọ bằng nữ giới
Một nghiên cứu khác tại Đại học Virginia, do giáo sư Kenneth Walsh dẫn đầu, đã cấy tế bào gốc máu không có NST Y vào chuột. Kết quả cho thấy những con chuột này phát triển bệnh tim, suy giảm nhận thức, và chết sớm hơn so với chuột bình thường. Ngoài ra, các cơ quan như tim, phổi, thận của chúng tích tụ mô sẹo (xơ hóa) — nguyên nhân dẫn đến suy giảm chức năng. Điểm đặc biệt là khi được điều trị bằng thuốc chống xơ hóa, các triệu chứng tim mạch được cải thiện rõ rệt, mở ra tiềm năng can thiệp y học.
Bên cạnh đó, ở lĩnh vực ung thư, một nhóm nghiên cứu tại Trung tâm Y tế Cedars-Sinai, Mỹ đã phát hiện rằng tế bào ung thư bàng quang không có Y phát triển nhanh gấp đôi so với tế bào còn Y. Ngoài ra, các khối u mất mất đi NST Y sản sinh ra protein làm kiệt sức các tế bào T, vốn là loại tế bào miễn dịch có vai trò tiêu diệt tế bào ung thư. Điều này khiến khối u dễ dàng né tránh hệ miễn dịch và phát triển mạnh hơn. Tuy nhiên, có một tia hy vọng mà các nhà khoa học đang tiếp tục nghiên cứu là những bệnh nhân ung thư bàng quang mất NST Y lại đáp ứng tốt hơn với liệu pháp ức chế điểm kiểm soát miễn dịch (immune checkpoint inhibitors), loại thuốc “giải phóng” sức mạnh của tế bào T chống ung thư.
Một điểm đặc biệt khác là việc mất NST không làm ảnh hưởng tới giới tính của đàn ông vì yếu tố này đã được xác định trong giai đoạn phát triển của phôi thai. Việc mất Y ở các tế bào soma khi nam giới già đi ảnh hưởng đến sức khỏe nhưng không làm thay đổi nhận dạng giới, đặc điểm sinh dục hay biến nam thành nữ. Bên cạnh đó, việc mất đi đoạn NST Y liên quan đến vùng AZF (Azoospermia Factor) thì đây là có thể gây gây ra các vấn đề về sinh sản, đặc biệt là vô sinh tại nam giới.
Vậy NST có thể hoàn toàn biến mất hay không?
Về mặt tiến hóa, sự “phát triển” của nhiễm sắc thể Y là một câu chuyện thú vị. Trong suốt 200 triệu năm, NST này đã mất đến 97% số gen so với tổ tiên ban đầu, hiện chỉ còn khoảng 45 gen so với 900 gen ban đầu. Ngoài ra, do chỉ có một bản sao duy nhất trong tế bào nam khi không có bản sao tương đồng để trao đổi, Y không thể thực hiện quá trình tái tổ hợp hiệu quả như nhiễm sắc thể X, dẫn đến tích tụ đột biến và mất gen dần dần. Quá trình này có thể và đang diễn ra trong khoảng 5 đến 11 triệu năm tới.
Bình luận